Aktywność fizyczna a prawidłowe funkcjonowanie zmysłów
Rozwój człowieka koncentruje się wokół zmysłów. To dzięki nim jako dzieci poznajemy świat i odnajdujemy się w rzeczywistości. Dlatego tak ważne jest, by od początku stwarzać korzystne warunki dla wspierania procesu właściwej integracji zmysłów.
Rozwój – ruch – nauka
Już okres niemowlęcy sprzyja intensywnemu rozwojowi poszczególnych zmysłów, które odgrywają niebagatelną rolę w całym późniejszym życiu.
Dla prawidłowego rozwoju niemowlę potrzebuje objęć rodzicielskich ramion, ale istotne jest także, aby dziecko poczuło swoje ciało w przestrzeni. Dlatego bardzo cenne jest kładzenie dziecka na podłodze, by w odniesieniu do podłoża mogło poznawać swoje ciało, uczyć się nim przemieszczać, aktywizować poszczególne partie, poznawać wciąż nowe motoryczne umiejętności. Proces osiągania, początkowo podstawowych, a następnie skomplikowanych , funkcji ruchowych, to etap rozwijania zdolności poznawczych, fizycznych i emocjonalnych, który ma ogromny wpływ na całe życie.
Ruch nadaje początek procesowi uczenia się, pobudza krążenie, co sprawia, że do mózgu dociera więcej tlenu i substancji odżywczych. Co więcej, zmysły wykazujące największą aktywność w uczeniu się – wzrok i słuch, są zależne od właściwie funkcjonujących podstawowych układów zmysłowych: przedsionkowego, proprioceptywnego i dotykowego, których proces działania odbywa się poprzez aktywność fizyczną. Odpowiednia ilość ruchu wpływa pozytywnie zarówno na zdrowie fizyczne, jak i na sprawność umysłową, stanowiąc jedną z przyczyn usprawniających uczenie się.
Rozwój sprawności fizycznej dziecka jest zatem ważny także dlatego, że bezpośrednio wpływa na możliwości uczenia się: koncentrację uwagi, pamięć, sprawne czytanie, pisanie, liczenie, kojarzenie oraz dojrzałość emocjonalną.
Jeśli więc zauważymy, że któryś ze zmysłów naszego dziecka nie funkcjonuje prawidłowo, konieczne będzie zdiagnozowanie problemu i w miarę możliwości rozpoczęcie pracy nad pobudzeniem jego działania.
Integracja sensoryczna
Integracja sensoryczna to zdolność właściwej rejestracji bodźców, dostarczanych z otoczenia i własnego organizmu, wszystkimi zmysłami równocześnie. Integracja pozwala porządkować i zestawiać pojedyncze bodźce w kompletne funkcje mózgu. W procesie integracji sensorycznej mózg nabywa umiejętności rozróżniania ważnych informacji od tych mniej ważnych, docierających do naszych zmysłów. Ten mechanizm segregacji informacji sensorycznych jest podstawą funkcji ruchowych, a także mowy, emocji, uwagi, relacji społecznych i percepcji.
Prawidłowe powiązanie zmysłów, odpowiedzialne za właściwe działanie systemu nerwowego, to umiejętność, którą nabywamy przez całe życie. Jednak najistotniejszym czasem w doskonaleniu tego procesu jest okres pierwszych siedmiu lat życia. Precyzja mechanizmów integracji sensorycznej kształtuje się poprzez interakcję dziecka z otaczającym środowiskiem. Im więcej dziecko ma możliwości zdobywania doświadczeń ruchowych w relacji do innych wrażeń zmysłowych, tym szybciej i precyzyjniej integruje wrażenia zmysłowe. Dzięki właściwej integracji dziecko rozwija coraz sprawniejszą równowagę, niezbędną, by wykonywać rozmaite aktywności fizyczne.
Integracja daje także możliwość nadania właściwego znaczenia odbieranym wrażeniom i dostosowania do tego siły reakcji – emocji. Przykładowo, zmysł dotyku odbiera wrażenia płynące z faktury materiału, ale to mózg w procesie integracji nadaje siłę tym wrażeniom i określa jakość i siłę emocji w odpowiedzi na te wrażenia, a więc to, czy odczucie zetknięcia się z danym materiałem będzie przyjemne lub nie.
Układy zmysłów w procesie integracji sensorycznej
Gromadzenie informacji, pochodzących z naszego ciała i otoczenia wokół nas, odbywa się poprzez zmysły. W integracji sensorycznej uczestniczą wszystkie zmysły i układy zmysłowe, które są ze sobą wzajemnie powiązane. Prócz pięciu podstawowych zmysłów, ogromną rolę w odbiorze wrażeń odgrywają trzy układy: przedsionkowy, proprioceptywny oraz układ dotykowy.
Każdy z układów odpowiedzialny jest za inne doznania, jednak tylko właściwe ich połączenie z pozostałymi zmysłami stanowi o prawidłowej pracy organizmu.
Układ przedsionkowy – nazywany także zmysłem równowagi, znajduje się w uchu wewnętrznym i jest odpowiedzialny za rejestrowanie wrażeń z ruchu ciała i odbiór działania grawitacji. Podobnie jak inne układy, jest bezpośrednio powiązany z pozostałymi systemami sensorycznymi, a jego właściwa praca odzwierciedla się w utrzymywaniu prawidłowej postawy ciała i odpowiedniego napięcia mięśniowego. Wpływa także na koordynację całego ciała, przetwarzanie słuchowo-językowe i wzrokowo-przestrzenne, planowanie ruchu, a także jest jednym z warunków emocjonalnego bezpieczeństwa.
Układ proprioceptywny – nazywany także czuciem głębokim, to układ pozwalający na odczuwanie swojego ciała i jego ułożenia za pomocą proprioceptorów, znajdujących się w mięśniach, stawach i ścięgnach. Propriocepcja wpływa na świadomość ciała, kształtowanie schematu ciała oraz stabilizację posturalną (stabilizacja mięśniowa warunkująca stabilność i bezpieczeństwo w wybranej pozycji). Prawidłowe działanie tego układu pozwala także na płynność i kontrolę ruchu (np. umiejętność użycia odpowiedniej siły do wykonania konkretnego ruchu).
Układ dotykowy – to najbardziej pierwotny i największy z układów. Jego receptory zlokalizowane są na całym obszarze skóry i odpowiadają za odbiór doznań, wynikających z tego, czego dotykamy i gdzie jesteśmy dotykani. Istnieją dwa rodzaje wrażeń dotykowych, powierzchniowe i różnicujące. Czucie powierzchniowe umożliwia zlokalizowanie miejsca dotyku bez udziału wzroku, pozwala także na zróżnicowanie czuciowe, odnoszące się do faktury, kształtu czy powierzchni dotykanego przedmiotu. Czucie różnicujące odnosi się natomiast do odczuwania wrażeń związanych z bólem, temperaturą i ciśnieniem.
Układ dotykowy jest niezwykle ważny, stanowi podstawę prawidłowego rozwoju emocjonalnego i ruchowego. Jest odpowiedzialny także za właściwe tworzenie się schematu ciała, planowanie motoryczne i uwagę.